Koncert Pasyjny na Kamionku

Opis programowy

Pod koniec lat 70. XX wieku zmarł w niewoli Noki, którego uważano za ostatniego żyjącego ibisa czubatego. Ten najbardziej japoński z ptaków (Nipponia nippon) stanowił symbol całego kraju, którego flaga zdaje się naśladować charakterystyczne białe upierzenie oraz wyraziście czerwoną głowę. Jego wielka ufność wobec ludzi doprowadziła cały gatunek na skraj wymarcia. Śpiew żałobny dla ibisa czubatego (Threnody to Toki) z 1980 Yoshimatsu uznaje za swój kompozytorski debiut. Od tamtej pory fascynacja ptakami go nie opuszcza – nie ma roku, w którym nie napisałby utworu im poświęconego. Odnajduje w nich piękno porzucone przez współczesną mu muzykę i deklaruje siebie propagatorem „nowego liryzmu”.

Utwór and birds are still… jest pokrewny Trenodii w swoim emocjonalnym wyrazie. Ta krótka elegia na smyczki przywołuje obraz ptaków zebranych wokół zmarłego przyjaciela. Zgrzytają tu w uszach dysonanse: tak wynikłe z nałożenia się opóźnień linii melodycznych poszczególnych instrumentów, jak i z polirytmii – nawarstwienia się sekwencji o różnych rytmicznych podstawach, rwanych na przestrzeni utworu na jeszcze krótsze motywy. Yoshimatsu nadaje ptakom podmiotowość i uczucia pokrewne ludzkim, co jest niewątpliwie bliskie franciszkańskiej wrażliwości, która wynosi na piedestał szacunek dla natury i poczucie braterstwa ze światem.

***

Nagła śmierć Pergolesiego w wieku 26 lat miała kluczowy wpływ na powstanie romantycznej legendy kompozytora jako niedocenionego za życia geniusza. Tworzył przez zaledwie sześć lat, jednak zdążył w tym czasie odcisnąć wyraźne piętno na historii muzyki. Jego Służąca panią – półgodzinne żartobliwe operowe intermezzo, przeznaczone do wykonania „dla wytchnienia” w przerwie między poważniejszymi dziełami – stało się w latach 50. XVIII wieku zarzewiem wielkiego sporu o przyszłość dramatu muzycznego. Rousseau, sam jeszcze wiążący swoją przyszłość z muzyką jako kompozytor, obwołał wówczas Pergolesiego „pierwszorzędnym kompozytorem swoich, jak i naszych czasów”, a pierwszą część Stabat mater określił mianem „najdoskonalszego i najbardziej wzruszającego tworu, jaki kiedykolwiek wyszedł spod pióra muzyka”. Zwolennicy nowego stylu nazywanego w oświeceniowej Europie galant stawiali utwory Pergolesiego za wzór zarówno muzyki świeckiej, jak i religijnej.

Podobnie jak Requiem Mozarta, Stabat mater jest łabędzim śpiewem Pergolesiego, jego ostatnim i największym arcydziełem. Po chłodno przyjętej w Rzymie operze Olimpiada, kompozytor z końcem 1735 udał się do franciszkańskiego zakonu w Pozzuoli pod Neapolem, by w ustroniu słynącym z dobrego powietrza wyleczyć się z męczącej go choroby płuc. Miała to też być okazja do dokończenia zaległych zamówień. Możne neapolitańskie Arcybractwo Kawalerów Bolesnej Dziewicy od wielu lat w wielkopostne piątki prezentowało w Kościele św. Ludwika przy Pałacu Królewskim muzyczne Stabat mater, poświęcone cierpieniu Maryi w dniu ukrzyżowania jej syna, Jezusa. Dotychczasowe opracowanie Alessandra Scarlattiego sprzed dekady już się nieco „przejadło”, dlatego konfratrzy zwrócili się do Pergolesiego z prośbą o odświeżenie tekstu i skomponowanie utworu w nowszym stylu.

Stabat mater jest znakomitym przykładem wierszowanej średniowiecznej poezji konfesyjnej o wyraźnie sentymentalnym wydźwięku. Jego powstanie datuje się na XIII wiek, a autor najpewniej wywodził się z kręgów franciszkańskich. Wiersz dzieli się wyraźnie na trzy części: opis przeżyć cierpiącej Maryi na Golgocie, prośbę skierowaną do niej o udział w jej bólu, a na koniec wezwanie do samego Chrystusa, by pokutnik mógł się z nim połączyć po śmierci.

Wersja Pergolesiego opiera się na wzorze Scarlattiego – do obsady sopranu i kontraltu, dwojga skrzypiec i basso continuo (organów) dodaje jedynie altówkę. Pergolesi podchodzi do tekstu dość swobodnie, łącząc uczony styl kościelny z operowymi wstawkami, mieszając dojmujący lament z pogodnymi, wesołymi wręcz ustępami. Szokowało to współczesnych odbiorców. Rówieśnik Pergolesiego, szacowny Padre Martini, komentował z niesmakiem: „dlaczegóżby muzyka stworzona, by wyrażać zabawne i głupawe uczucia – taka jak napisana do La serva padrona – mogła odpowiadać wyrażaniu pobożnych, świątobliwych i pokutnych emocji?”. Zarzucano Pergolesiemu nieznajomość łaciny, wytykano, że akcent rytmiczny muzyki nie zawsze współgra z akcentowanymi sylabami tekstu.

Pergolesi nie zdążył doświadczyć sławy i triumfu, zmarł 17 marca 1736. Prawie natychmiast Stabat mater powszechnie zaczęto uznawać za arcydzieło. Kopiowano je w całej Europie, wykonywano w Londynie i Paryżu, stamtąd też pochodzą pierwsze druki utworu (z 1749 i 1753). Już w okolicach 1745 Bach zaaranżował muzykę kantaty w swoim motecie Tilge, Höchster, meine Sünden (Panie, oczyść mnie z moich grzechów), rozszerzając obsadę utworu i podkładając niemiecką parafrazę biblijnego Psalmu 51.

Ponadczasowy urok utworu Pergolesiego bierze się z uniwersalizmu jego języka muzycznego. Stawia na proste środki, wysuwając na pierwszy plan melodię. Maryja według kanonicznych przekazów podczas męki i ukrzyżowania Jezusa w milczeniu akceptuje ostateczne poświęcenie syna. Wierzy w jego posłannictwo, zgadza się na nie. Pergolesi uzewnętrznia jej uczucia, sugestywnie naśladując w muzyce szloch, łkanie, krzykliwe zawodzenie. Współuczestniczymy w jej cierpieniu, nie możemy pozostać jego obojętnymi obserwatorami.

***

Wartości wpisane w nauczanie św. Franciszka – pochwała ubóstwa i szacunek dla bożego stworzenia – były tym, co popchnęło do badania natury jednego z kluczowych dla zachodniej nauki propagatorów empiryzmu. Kim dla dominikanów był Tomasz z Akwinu, tym Roger Bacon dla naśladowców Franciszka z Asyżu. To znakomity przykład tego, że głęboka wiara może wspaniale współgrać z racjonalizmem i scjentystyczną ostrożnością. Podobnie twórczość Ralpha Vaughana Williamsa jest znakomitym dowodem na to, że także zagorzali agnostycy mogą cechować się głęboką duchowością i tworzyć tak wielce pokrzepiającą w wierze muzykę religijną. Jego Fantazja czerpie swój temat z chorału na kanwie Psalmu 2 Why fum’th in sight (Dlaczego [narody] się buntują) z Psałterza Arcybiskupa Parkera z 1567. Vaughan Williams poznał tę muzykę jako redaktor muzyczny Kancjonału Angielskiego z 1906. Dla anglikańskiej liturgii psalm ten opracował Thomas Tallis, kompozytor cieszący się tak wysokim uznaniem, że – mimo piastowanych wysokich funkcji przy dworze tak rygorystycznie antykatolickich Tudorów – nie zmuszono go do wyrzeczenia się przynależności do kościoła rzymskiego.

Fantazja jest utworem kluczowym dla drogi kompozytorskiej Vaughana Williamsa – momentem zwrotu stylistycznego, który miał mu przynieść czołowe miejsce wśród sprawców odrodzenia muzyki angielskiej w XX wieku. Prawie czterdziestoletni artysta ukończył właśnie krótkie studia pod kierunkiem Ravela w Paryżu, gdzie zafascynował się impresjonistyczną harmonią, swobodnie korzystającą z barwnych efektów brzmieniowych i dawnych skal muzycznych.

Vaughan Williams w Fantazji korzysta z prostych, ale równie efektownych, co u Pergolesiego, środków. Dzieli zespół na trzy grupy: główną orkiestrę, solistów zajmujących jej pierwsze pulpity oraz odległy chór drugiej, mniejszej orkiestry. Ta przestrzenność sprawia, że w świątynnym pogłosie zdają się wręcz wybrzmiewać organy. Na jaką wyżynę duchową wzniósł się ten ateista, który przekroczył w swym dziele własny agnostycyzm wobec wszelkiej eschatologii!

***

Przeprowadzone na początku lat 80. prace poszukiwawcze odkryły dzikie stanowiska ibisów czubatych w kontynentalnych Chinach. Dało to nadzieję na przywrócenie należnego im w ekosystemie miejsca, a nam – na wyjście z żałoby. Jeszcze przez dwie dekady liczba obserwowanych osobników wynosiła kilkanaście sztuk. Dzięki zaangażowaniu naukowców udało się częściowo odtworzyć populację, która obecnie liczy kilka tysięcy okazów. Mimo starań reprodukcji gatunku w samej Japonii, obecnie wszystkie żyjące ibisy pochodzą z chińskich hodowli.

– Jakub Strużyński

Jacopone da Todi (?), Stabat mater dolorosa (sekwencja łacińska, XIII w.)
Wersja uwspółcześniona

Dostępność wydarzenia

Miejsce: Konkatedra Matki Bożej Zwycięskiej, ul. Grochowska 365

Dojazd: najbliższe przystanki transportu publicznego to: Lubelska (ok. 50m) – linie 3, 6, 22, 26, 125, 135

Parking: W pobliżu budynku nie wyznaczono miejsc dla osób z niepełnosprawnością.

Wejście główne: do wejścia głównego prowadzi ok. 10 schodów. Rampa podjazdowa znajduje się po lewej stronie budynku, prowadzi do wejścia bocznego.

W miejscu koncertu nie jest dostępna toaleta.

Osoby z niepełnosprawnością ruchu

Rampa podjazdowa znajduje się po lewej stronie budynku, prowadzi do wejścia bocznego.

Miejsca są nienumerowane. Zachęcamy do przyjścia z wyprzedzeniem, ponieważ ilość miejsc siedzących jest ograniczona.

Osoby z niepełnosprawnością słuchu

Pętla indukcyjna nie jest dostępna podczas wydarzenia.

Osoby z niepełnosprawnością wzroku

Możemy zapewnić asystę podczas wydarzenia (np. odebranie z najbliższego przystanku). Prosimy o kontakt najpóźniej na dzień przed koncertem: olga.curzydlo@sinfoniavarsovia.org lub 885 556 433

Kontakt

Jeśli masz pytania o dostępność wydarzenia – zachęcamy do kontaktu z koordynatorką dostępności: Olga Curzydło, mail: olga.curzydlo@sinfoniavarsovia.org tel./SMS 885 556 433